fbpx

ايران د اوبو نړيوال قوانين تر پښو لاندې کوي

ليکوال: محمد داود نيازی

له امیر دوست محمد خان څخه  وروسته د ایران سره  د سیستان  د اوبو ستونزه د هلمند هریرود سیند په هکله څو وار راپورته شوه، ځکه هلمند سیند چې د بابا له غره څخه پیلېږي، ټولټال (۱۱۵۰) کیلو متره په اوږدوالي چې د ارغنداب سیند هم ورسره یو ځای کېږي، تر سیستان جهیل پورې ځي، بیا راتاوېږي د مارګو دښتې څخه د نيمروز تاسوکی او ګوډ زره پورې، حتا که اوبه طوفاني وي تر بلوچستانه هم ځي. د یاد سیند ټول اوږدوالي څخه (۲۷) کیلومتره له ایران سره شریکې دي.

د لومړي ځل لپاره په کال )۱۸۷۱ز) کال کې د یو انګریز افسر چې (ګولډا سمید) نومېده، د سیستان اوبه زموږ او د ایران ترمنځ ووېشلې  او د سیستان جهيل یې ایران ته ورکړ، خو نهر جوړول یې منع کړي و. دوهم ځل پر (۱۹۰۵ز) بیا د انګریز بل جنرال (مکمهن) د دې ستونزې د حل لپاره لاړو او داسې پرېکړه یې وکړه چې یوازې هغه اوبه چې سیستان سیمې ته ځي، هغه د هغې سیمې د لګښت لپاره دي، خو دا ستونزه د ملت بابا محمد ظاهر شاه په وخت کې بیا رامنځته شوه، ځکه مخکنۍ پرېکړې د ښکیلاک په وخت کې ترسره شوې وې، خو داځل په قانوني او رسمي توګه د (۱۹۷۲ز) د مارچ په میاشت کې د افغان استازي لومړي  وزیر محمد موسی شفیق او د ایران استازي لومړي  وزیر امیر عباس هویدا تر منځ د اوبو د نړیوالو اصولو پر بنسټ یو تړون لاسلیک شو چې د تړون ځينې مادې په لاندې ډول دي  :

دويمه ماده : ټولې هغه اوبه چې د هملند سیند څخه ایران ته ورکول کيږي، په نورمال یا غیرې نورمال کال کې په منځني ډول په یوه ثانیه کې (۲۲) متره مکعبه دي،  خو افغانستان د ښه ګاونډیتوب له کبله څلور متر مکعب اضافه ورکوي چې ټولې (۲۶) متره معکب کېږي.

پينځمه ماده : افغانستان هوکړه کړې چې ایران هغه مقدار اوبه چې افغانستان ورکړې دي، د دې تړون د درېيمې، دویمې او څلورمي مادې له مخې ایران ترې محروم نه کړي او افغانستان حق لري چې د ټولو حقوقو په نظر کې نیولو سره له پاتې اوبو څخه چې څنګه غواړي ګټه پورته کړي او ایران د دې اوبو څخه پرته د نورو اوبو د اخیستلو حق نه لري او نه هم ادعا کولای شي، حتا که دا اوبه دلته په وروستۍ برخه کې هم وي او د ایران تر استفادې هم وي  .

لسمه ماده : افغانستان او ایران دا مني چې دا تړون د دواړو دولتونو تر منځ د کامل او دایمی موافقت ښکارندويي کوي او د دې تړون احکام یوازې د تړون د محتویاتو په حدودو کې دننه اعتبار لري او د هېڅ یو موجود یا راتلونکي اصل (پرنسیپ) یا سابقې تابع نه دي.

دولسمه ماده : دا تړون له هغه وخت څخه د اجرا وړ دی چې اسناد خپل قانوني پړاونه تېر کړي. دا تړون په پښتو، دري، فارسي او انګليسي ژبو هر یو په دوه نسخو کې تنظیم شوي چې ټول سره یو شان باور لري چې د اړتیا پر وخت انګلیسي متن ته مراجعه کېږي چې په کابل کې د کب د میاشتې پر دویم کال (۱۳۵۱ل) چې د (۱۹۷۳م) کال مارچ مياشتې سره سمون خوري، لاسلیک شوه چې د افغانستان له لوري محمد موسی شفیق  د افغانستان د وخت صدراعظم او د ایران له لوري امیر عباس هویدا د ایران لومړی وزیر و .

که پورتني تړون ته وکتل شي، نو هر څه په کې روښانه دي، اړتیا نه لیدل کيږي چې ایران یا افغانستان د هلمند د سیند پر سر ستونزې را پيدا کړي، خو ایران د نړیوالو او همدې تړون خلاف لومړی، یو نهر بیا وروسته څلور نهرونه چې (۵۵) متر مکعب اوبه په هره ثانیه او اوس نهه نهرونه  د تړون خلاف جوړ کړي دي، چې (۱۵۰) متر مکعبه اوبه په هره ثانیه کې زېرمه کوي، بل دا چې هغه اوبه چې دوباره نیمروز ته راتللې هغه یط هم بندې کړي دي،  ځکه دا اوبه تر زاهدان او کرمان پورې هم رسېږي.

د واټرپمپونو سربېره زمونږ اوبه په ډالرو پر کویت قطر او په دوبۍ هم پلوري او د کوهک په نوم یې د برېښنا بند هم جوړ کړی چې همدا برېښنا زمونږ په نیمروز او هلمند ځینو سیمو هم پلوري.  ایران  د شوي تړون خلاف چې په كې درې سيمې د اوبو د اخيستلو لپاره ټاكل شوې دي، له (۳۰) تر(۴۰) سيمو څخه اوبه اخلي. د ياد تړون د پنځمې مادې له مخې ايران، د هلمند د سيند پر اوبو له هغې كچې پورته چې په تړون كې تثبيت شوې ده، د هېڅ ډول ادعا حق نه لري. د ياد تړون په هېڅ ماده کې افغان حکومت له ايران سره داسې تعهد نه لري چې ګويا ايران دې د سيستان او بلوچستان او د زاهدان ښار د ځمکو خړوبولو لپاره د اړتيا وړ اوبه د هلمند له سيند څخه واخلي، خو له بده مرغه چې د راپورونو له مخې همدا اوس هم د تړون خلاف زاهدان ته (۳۷) ميليونه متر مكعبه اوبه د هلمند له سيند څخه ورکول کيږي او هڅه کوي چې په افغانستان کې هغو بندونو چې د دې سیند پر سر جوړېږي، مخه یې ونیسي. ښه بېلګه یې د بخش اباد د بند جوړېدل دي او غواړي دا سیمې په یوه نه يو ډول سره نا امنې کړي، چې فراه ولایت یې ښه بیلګه ده.

ایران ولې دا کار کوي، ځکه داسې اټکل شوی چې ایران به  تر (۲۰۲۵م) کال پورې  د اوبو له کمښت سره مخ شي په همدې حال کې په کال (۱۳۹۱ل) کې واشنګټن پوسټ هم راپور ورکړو او ويې ویل چې  ایران د اوبو کمښت له خطرناک حالت سره مخ کړی. په ایران کې د اوبو د کمښت عوامل د نفوسو وده، نا ګټوره کرنه او د اوبو د ښه مدیریت نشتون دی  چې ورځ تر بلې دا مسله له ایران سره سختېږي او افغان حکومت باید خپلو اوبو ته ځانګړې پاملرنه وکړي او که ایران بیا هم د اوبو نړیوال قوانین تر پښو لاندې کوي، نو افغانستان دې نړیوالو بنسټونو ته چې د اوبو په برخه کې کار کوي، شکایت وکړي